Σπονδυλολίσθηση

Ο πόνος χαμηλά στη μέση, η δυσκαμψία ή η ενόχληση που εμφανίζεται όταν μένουμε όρθιοι ή περπατάμε για αρκετή ώρα μπορεί να συνδέεται με αρκετές διαφορετικές καταστάσεις της οσφυϊκής μοίρας της σπονδυλικής στήλης.

Σε κάποιους ανθρώπους, ύστερα από μια ακτινογραφία ή μια μαγνητική τομογραφία, εμφανίζεται για πρώτη φορά στη γνωμάτευση ένας όρος που συχνά ακούγεται ανησυχητικός: σπονδυλολίσθηση.

Είναι εύκολο τότε να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι «ένας σπόνδυλος έχει φύγει από τη θέση του» και ότι η μέση έχει γίνει ασταθής ή ευάλωτη.

Στην πράξη, τα πράγματα δεν είναι απαραίτητα έτσι. Η σπονδυλολίσθηση δεν σημαίνει από μόνη της ότι υπάρχει σοβαρό πρόβλημα ούτε ότι η λύση θα είναι χειρουργική. Υπάρχουν άνθρωποι με μικρού βαθμού σπονδυλολίσθηση που έχουν ελάχιστες ενοχλήσεις, ενώ άλλοι δεν γνωρίζουν καν ότι την έχουν. Στις περισσότερες περιπτώσεις χαμηλού βαθμού, η αντιμετώπιση ξεκινά συντηρητικά, με φυσικοθεραπεία, κατάλληλη άσκηση και προσεκτική προσαρμογή των καθημερινών φορτίων.

Στο άρθρο αυτό θα δούμε τι ακριβώς είναι η σπονδυλολίσθηση, πώς μπορεί να δημιουργηθεί, σε ποια σημεία της μέσης εμφανίζεται συχνότερα, τι συμπτώματα μπορεί να προκαλέσει και πότε χρειάζεται πιο αναλυτικός έλεγχος. Κυρίως, όμως, θα εξηγήσουμε τι μπορεί να προσφέρει η σύγχρονη φυσικοθεραπεία στην αποκατάσταση.

Τι είναι η σπονδυλολίσθηση;

Η σπονδυλική στήλη δεν αποτελείται απλώς από σπονδύλους τοποθετημένους ο ένας πάνω στον άλλο. Ανάμεσά τους βρίσκονται οι μεσοσπονδύλιοι δίσκοι, ενώ γύρω τους υπάρχουν μικρές αρθρώσεις, σύνδεσμοι και μύες που συνεργάζονται συνεχώς για να προσφέρουν κίνηση και σταθερότητα.

Ο όρος σπονδυλολίσθηση χρησιμοποιείται όταν ένας σπόνδυλος έχει μετατοπιστεί σε σχέση με εκείνον που βρίσκεται ακριβώς από κάτω του.

Στην πιο συνηθισμένη μορφή, ο επάνω σπόνδυλος έχει μετακινηθεί προς τα εμπρός. Η κατάσταση αυτή ονομάζεται προσθιολίσθηση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο σπόνδυλος εξακολουθεί καθημερινά να «γλιστρά» προς τα εμπρός ούτε ότι η σπονδυλική στήλη βρίσκεται στα πρόθυρα κάποιας κατάρρευσης. Πρόκειται καταρχάς για ένα ανατομικό και ακτινολογικό εύρημα. Το πόσο σημαντικό είναι για τον συγκεκριμένο άνθρωπο εξαρτάται από το μέγεθος της ολίσθησης, τη συμπεριφορά του συγκεκριμένου σπονδυλικού επιπέδου και, πάνω απ’ όλα, από το αν υπάρχουν ενοχλήσεις ή συμμετοχή των νευρικών δομών.

Πού εμφανίζεται συχνότερα;

Η σπονδυλολίσθηση εντοπίζεται κυρίως στην οσφυϊκή μοίρα, δηλαδή στο χαμηλότερο τμήμα της σπονδυλικής στήλης.

Το επίπεδο στο οποίο θα τη συναντήσουμε συχνότερα δεν είναι πάντα το ίδιο και σχετίζεται αρκετά με τον τύπο της σπονδυλολίσθησης.

Στην εκφυλιστική σπονδυλολίσθηση, η πιο συχνή εντόπιση είναι ανάμεσα στον τέταρτο και τον πέμπτο οσφυϊκό σπόνδυλο, στο επίπεδο Ο4–Ο5.

Στην ισθμική σπονδυλολίσθηση, συχνότερα επηρεάζεται το Ο5–Ι1, δηλαδή η περιοχή όπου ο τελευταίος οσφυϊκός σπόνδυλος συναντά το ιερό οστό.

Η διάκριση αυτή έχει πρακτική σημασία. Κάτω από τον ίδιο όρο μπορεί να κρύβονται διαφορετικοί μηχανισμοί και, επομένως, να απαιτείται διαφορετικός τρόπος προσέγγισης κατά την αποκατάσταση.

Ποιοι είναι οι βασικοί τύποι σπονδυλολίσθησης;

Η σπονδυλολίσθηση χωρίζεται σε διαφορετικούς τύπους, ανάλογα με τον τρόπο με τον οποίο έχει δημιουργηθεί.

Εκφυλιστική σπονδυλολίσθηση

Είναι ένας από τους τύπους που συναντούμε συχνότερα στην ενήλικη ζωή και εμφανίζεται κυρίως σε ανθρώπους μέσης και μεγαλύτερης ηλικίας.

Με τα χρόνια, ο μεσοσπονδύλιος δίσκος μπορεί να χάσει μέρος του ύψους και της ελαστικότητάς του. Παράλληλα αλλάζουν σταδιακά και οι μικρές αρθρώσεις αλλά και οι σύνδεσμοι που βοηθούν στη σταθερότητα της περιοχής.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο συνδυασμός αυτών των αλλαγών επιτρέπει μια μικρή μετατόπιση του ενός σπονδύλου σε σχέση με τον επόμενο.

Δεν είναι ασυνήθιστο η εκφυλιστική σπονδυλολίσθηση να συνυπάρχει με σπονδυλική στένωση, καθώς οι μεταβολές στις αρθρώσεις και στους συνδέσμους μπορεί να περιορίσουν τον χώρο που υπάρχει διαθέσιμος για τις νευρικές δομές.

Ισθμική σπονδυλολίσθηση

Στην ισθμική μορφή υπάρχει βλάβη ή έλλειμμα σε ένα μικρό οστικό τμήμα του σπονδύλου που ονομάζεται pars interarticularis.

Η περιοχή αυτή μπορεί να έχει επιβαρυνθεί ήδη από μικρότερη ηλικία, ιδιαίτερα σε ανθρώπους που για χρόνια δέχονταν επαναλαμβανόμενα φορτία στην οσφυϊκή μοίρα. Το εύρημα μπορεί στη συνέχεια να παραμένει για μεγάλο διάστημα χωρίς να προκαλεί συμπτώματα.

Η βλάβη της pars ονομάζεται σπονδυλόλυση. Όταν μαζί με αυτή εμφανιστεί και μετατόπιση του σπονδύλου, τότε χρησιμοποιούμε τον όρο ισθμική σπονδυλολίσθηση.

Άρα η σπονδυλόλυση και η σπονδυλολίσθηση είναι δύο όροι που σχετίζονται μεταξύ τους, αλλά δεν περιγράφουν ακριβώς το ίδιο πράγμα.

Δυσπλαστική ή συγγενής σπονδυλολίσθηση

Σε αυτή την περίπτωση υπάρχουν ανατομικές ιδιαιτερότητες από την ανάπτυξη της σπονδυλικής στήλης, οι οποίες μπορούν να κάνουν ευκολότερη την ολίσθηση ενός σπονδύλου.

Τραυματική σπονδυλολίσθηση

Μπορεί να προκύψει μετά από σοβαρό τραυματισμό ή κάταγμα σε τμήματα ενός σπονδύλου. Πρόκειται για διαφορετική κατάσταση από τη συνήθη εκφυλιστική μορφή που αναπτύσσεται σταδιακά και χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση.

Παθολογική ή μετεγχειρητική σπονδυλολίσθηση

Πιο σπάνια, η μετατόπιση μπορεί να σχετίζεται με κάποια πάθηση που μειώνει την αντοχή του οστού ή να εμφανιστεί ύστερα από προηγούμενη επέμβαση στη σπονδυλική στήλη.

Είναι η σπονδυλολίσθηση οξεία ή χρόνια;

Σε αυτό το σημείο δημιουργείται αρκετά συχνά σύγχυση.

Η εκφυλιστική σπονδυλολίσθηση δεν εμφανίζεται συνήθως μέσα σε ένα εικοσιτετράωρο. Είναι αποτέλεσμα αλλαγών που εξελίσσονται σε βάθος χρόνου στον δίσκο, στις αρθρώσεις και στους συνδέσμους της περιοχής.

Αυτό που μπορεί πράγματι να ξεκινήσει απότομα είναι ο πόνος ή τα υπόλοιπα συμπτώματα.

Κάποιος μπορεί να έχει μια μικρή σπονδυλολίσθηση για χρόνια χωρίς να το γνωρίζει. Ένα διάστημα με πολύ περισσότερη δραστηριότητα, ένα ταξίδι, αρκετές ώρες ορθοστασίας ή μια ασυνήθιστα κουραστική ημέρα μπορεί να είναι αρκετά για να προκαλέσουν έξαρση των συμπτωμάτων.

Επομένως, όταν ο πόνος εμφανίζεται ξαφνικά, αυτό δεν σημαίνει ότι εκείνη ακριβώς τη στιγμή «γλίστρησε ο σπόνδυλος».

Υπάρχει βέβαια και η πραγματικά οξεία τραυματική σπονδυλολίσθηση, η οποία αποτελεί εντελώς διαφορετική κατάσταση και πρέπει να αξιολογείται ανάλογα.

Πόσο μεγάλη μπορεί να είναι η ολίσθηση;

Για να περιγραφεί το μέγεθος της μετατόπισης χρησιμοποιείται συχνά η ταξινόμηση Meyerding:

• Βαθμός I: μετατόπιση έως 25%
• Βαθμός II: 26–50%
• Βαθμός III: 51–75%
• Βαθμός IV: 76–100%
• Βαθμός V: μετατόπιση μεγαλύτερη από 100%, η λεγόμενη σπονδυλόπτωση.

Στους ενήλικες με εκφυλιστική σπονδυλολίσθηση συναντάμε συχνότερα μικρού βαθμού ολισθήσεις. Ο αριθμός όμως από μόνος του δεν περιγράφει πάντα το πραγματικό πρόβλημα. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει μικρή ολίσθηση αλλά αρκετές ενοχλήσεις εξαιτίας στένωσης ή ερεθισμού μιας νευρικής ρίζας. Αντίθετα, κάποιος με μεγαλύτερη ακτινολογική ολίσθηση μπορεί να έχει καλή λειτουργικότητα και σχετικά λίγα συμπτώματα.

Μπορεί να έχω σπονδυλολίσθηση χωρίς να έχω πόνο;

Ναι.

Το γεγονός ότι η σπονδυλολίσθηση φαίνεται σε μια ακτινογραφία ή σε μια μαγνητική τομογραφία δεν αποδεικνύει ότι είναι υπεύθυνη για κάθε πόνο που εμφανίζεται στη μέση.

Σε αρκετές περιπτώσεις η εκφυλιστική σπονδυλολίσθηση είναι εντελώς ασυμπτωματική. Σε άλλες μπορεί να εκδηλώνεται με περιστασιακή οσφυαλγία, ενώ όταν συνυπάρχει συμμετοχή νευρικών δομών μπορεί να εμφανιστεί ριζιτικός πόνος ή νευρογενής διαλείπουσα χωλότητα.

Για τον λόγο αυτό δεν αρκεί να κοιτάξει κανείς μόνο μια απεικονιστική εξέταση και πάνω σε αυτή να σχεδιάσει τη θεραπεία.

Η εικόνα είναι σημαντική, αλλά είναι μόνο ένα μέρος της συνολικής αξιολόγησης.

Ποια συμπτώματα μπορεί να προκαλέσει;

Η εικόνα δεν είναι ίδια σε όλους τους ανθρώπους.

Μπορεί να εμφανιστούν:

• πόνος χαμηλά στη μέση,
• αίσθημα δυσκαμψίας,
• πόνος στους γλουτούς,
• πόνος που αντανακλά σε ένα ή και στα δύο πόδια,
• μούδιασμα ή μυρμήγκιασμα,
• αίσθημα βάρους ή αδυναμίας στα κάτω άκρα,
• περιορισμός της απόστασης που μπορεί κάποιος να περπατήσει,
• δυσκολία στην παρατεταμένη ορθοστασία.

Όταν η εκφυλιστική σπονδυλολίσθηση συνδυάζεται με σπονδυλική στένωση, συναντάμε συχνά ένα αρκετά χαρακτηριστικό μοτίβο: τα ενοχλήματα στα πόδια εντείνονται όσο ο άνθρωπος στέκεται ή περπατά και μειώνονται όταν καθίσει ή όταν σκύψει λίγο προς τα εμπρός.

Γιατί πονάω;

Δεν είναι απαραίτητο ο πόνος να προέρχεται απευθείας από την ίδια την ολίσθηση του σπονδύλου.

Συνήθως χρειάζεται να εξεταστούν περισσότεροι από ένας πιθανοί μηχανισμοί:

• οι εκφυλιστικές αλλαγές στις μικρές αρθρώσεις της σπονδυλικής στήλης,
• ο μεσοσπονδύλιος δίσκος,
• η αυξημένη ευαισθησία των γύρω μυών και άλλων ιστών,
• η στένωση του σπονδυλικού σωλήνα,
• η πίεση ή ο ερεθισμός μιας νευρικής ρίζας,
• η μειωμένη αντοχή και λειτουργία του μυϊκού συστήματος,
• η απότομη αύξηση των καθημερινών φορτίων.

Γι’ αυτό και δύο άνθρωποι που έχουν παρόμοια εικόνα στη μαγνητική ή στην ακτινογραφία μπορεί στην καθημερινότητά τους να βιώνουν εντελώς διαφορετικά συμπτώματα.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διάγνωση δεν βασίζεται σε ένα μόνο εύρημα. Χρειάζεται να συνδυαστούν το ιστορικό, η κλινική εξέταση και, όταν υπάρχει λόγος, οι κατάλληλες απεικονιστικές εξετάσεις.

Μια απλή ακτινογραφία σε πλάγια προβολή μπορεί να δείξει τη μετατόπιση του σπονδύλου. Σε ορισμένες περιπτώσεις γίνονται και ακτινογραφίες σε κάμψη και έκταση, ώστε να φανεί αν η θέση του συγκεκριμένου σπονδυλικού επιπέδου αλλάζει σημαντικά κατά την κίνηση.

Η μαγνητική τομογραφία δίνει περισσότερες πληροφορίες όταν υπάρχουν ενοχλήματα στα κάτω άκρα, καθώς επιτρέπει να εξεταστούν οι μεσοσπονδύλιοι δίσκοι, ο σπονδυλικός σωλήνας και οι νευρικές δομές.

Η αξονική τομογραφία απεικονίζει με μεγαλύτερη λεπτομέρεια τα οστικά στοιχεία και μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη όταν χρειάζεται να αξιολογηθεί η pars interarticularis.

Μην αντιμετωπίζετε την ακτινογραφία σαν «καταδίκη»

Η λέξη «σπονδυλολίσθηση» σε μια ακτινολογική γνωμάτευση μπορεί εύκολα να προκαλέσει μεγαλύτερη ανησυχία από αυτή που δικαιολογεί η πραγματική κατάσταση.

Η θεραπεία δεν αποφασίζεται μόνο από μια λέξη που γράφτηκε στην ακτινογραφία.

Χρειάζεται να γνωρίζουμε πώς συμπεριφέρεται ο πόνος, τι μπορεί να κάνει ο άνθρωπος στην καθημερινότητά του, ποιες κινήσεις τον δυσκολεύουν, αν υπάρχουν νευρολογικά συμπτώματα και τι προκύπτει από την κλινική εξέταση.

Μπορεί να αντιμετωπιστεί χωρίς χειρουργείο;

Στις περισσότερες περιπτώσεις χαμηλού βαθμού, ναι.

Η πρώτη προσέγγιση είναι συνήθως συντηρητική. Η ακτινολογική ολίσθηση δεν χρειάζεται να «εξαφανιστεί» για να αισθανθεί κάποιος καλύτερα. Μπορούν να βελτιωθούν ουσιαστικά τόσο ο πόνος όσο και η λειτουργικότητα. Η AAOS αναφέρει ότι η μη χειρουργική αντιμετώπιση είναι επιτυχής στους περισσότερους ασθενείς με εκφυλιστική ή ισθμική σπονδυλολίσθηση.

Εδώ ακριβώς έχει σημαντικό ρόλο η σωστά οργανωμένη φυσικοθεραπεία.

Ο ρόλος της φυσικοθεραπείας στη σπονδυλολίσθηση

Η φυσικοθεραπεία δεν γίνεται με σκοπό να «σπρώξει τον σπόνδυλο» και να τον επαναφέρει στη θέση του.

Αυτό χρειάζεται να είναι ξεκάθαρο από την αρχή.

Ο άνθρωπος και οι πραγματικές του δυσκολίες βρίσκονται στο επίκεντρο της θεραπείας. Ο στόχος είναι να υποχωρήσουν τα συμπτώματα, να μπορεί η μέση να ανταποκρίνεται καλύτερα στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, να βελτιωθεί η μυϊκή λειτουργία και ο ασθενής να ξανακερδίσει σταδιακά την ικανότητα να εργάζεται, να κινείται και να ασκείται με μεγαλύτερη ασφάλεια.

Σήμερα η συντηρητική αποκατάσταση στηρίζεται σημαντικά στην ενημέρωση του ασθενούς, στην ενεργό συμμετοχή του, στη σωστή διαχείριση των φορτίων και στην προοδευτική θεραπευτική άσκηση.

Η κλινική αξιολόγηση είναι το πρώτο και σημαντικότερο στάδιο

Δεν υπάρχει ένα έτοιμο πρόγραμμα με την ετικέτα «ασκήσεις για σπονδυλολίσθηση» που να μπορεί να εφαρμοστεί με τον ίδιο τρόπο σε κάθε ασθενή.

Πριν οργανωθεί το πρόγραμμα αποκατάστασης, ο φυσικοθεραπευτής εξετάζει:

• τη θέση και τη συμπεριφορά του πόνου,
• ποιες κινήσεις προκαλούν ή μειώνουν τα συμπτώματα,
• αν υπάρχει πόνος, μούδιασμα ή αδυναμία στα πόδια,
• την κινητικότητα της οσφυϊκής μοίρας και των ισχίων,
• τη μυϊκή δύναμη και αντοχή,
• τον έλεγχο του κορμού και της λεκάνης,
• τη βάδιση,
• την αντοχή στην ορθοστασία και στο περπάτημα,
• πιθανή ευαισθησία των νευρικών ιστών,
• τις απαιτήσεις της εργασίας,
• τις αθλητικές και καθημερινές δραστηριότητες του συγκεκριμένου ανθρώπου.

Για παράδειγμα, ένας μεγαλύτερης ηλικίας ασθενής με εκφυλιστική σπονδυλολίσθηση και εικόνα σπονδυλικής στένωσης δεν έχει τις ίδιες ανάγκες με έναν νεότερο αθλητή που έχει ισθμική σπονδυλολίσθηση και αισθάνεται πόνο μόνο σε συγκεκριμένες αθλητικές κινήσεις.

Πρώτος στόχος: έλεγχος των συμπτωμάτων χωρίς ακινητοποίηση

Όταν τα συμπτώματα βρίσκονται σε έξαρση, είναι πιθανό για ένα διάστημα να χρειαστεί να αλλάξουν ορισμένες δραστηριότητες ή να μειωθεί η έντασή τους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι χρειάζεται παρατεταμένη ακινησία.

Αναζητούμε αρχικά το επίπεδο κίνησης και δραστηριότητας που μπορεί να ανεχθεί ο άνθρωπος χωρίς μεγάλη επιδείνωση. Από εκεί και πέρα, η δραστηριότητα αυξάνεται βήμα βήμα.

Αν, για παράδειγμα, ο πόνος εμφανίζεται μετά από περίπου δέκα λεπτά συνεχούς ορθοστασίας, μια πιο πρακτική λύση είναι να σπάσει η δραστηριότητα σε μικρότερα χρονικά διαστήματα και να γίνονται συχνότερες αλλαγές θέσης. Δεν χρειάζεται ο άνθρωπος να σταματήσει εντελώς να κινείται.

Η σταδιακή επανέκθεση έχει ιδιαίτερη σημασία. Όταν οι δραστηριότητες αποφεύγονται για μεγάλο χρονικό διάστημα, μειώνονται προοδευτικά η δύναμη, η αντοχή αλλά και η εμπιστοσύνη του ανθρώπου στις δυνατότητες του σώματός του.

Manual Therapy – χρήσιμο εργαλείο, όχι «ανάταξη» του σπονδύλου

Το Manual Therapy μπορεί να έχει θέση μέσα σε ένα συνολικό πρόγραμμα φυσικοθεραπείας, όταν από την κλινική εξέταση προκύπτουν περιορισμοί κινητικότητας, μυϊκή προστασία ή άλλες αρθρικές και νευρομυϊκές δυσλειτουργίες που σχετίζονται με τα συμπτώματα.

Ανάλογα με την περίπτωση μπορεί να επιλεγούν:

• ήπιες κινητοποιήσεις γειτονικών σπονδυλικών επιπέδων,
• κινητοποιήσεις των αρθρώσεων της λεκάνης και των ισχίων,
• τεχνικές μαλακών μορίων,
• μυοπεριτονιακές τεχνικές,
• τεχνικές για την αντιμετώπιση προστατευτικού μυϊκού σπασμού,
• επιλεγμένες τεχνικές νευροδυναμικής όταν υπάρχουν συμπτώματα από νευρικό ιστό.

Το Manual Therapy δεν επαναφέρει μηχανικά τον σπόνδυλο στη θέση του και δεν θα πρέπει να δημιουργείται στον ασθενή αυτή η εντύπωση.

Η χρησιμότητά του είναι κυρίως υποστηρικτική. Μπορεί να βοηθήσει προσωρινά στη μείωση των συμπτωμάτων ή να κάνει ορισμένες κινήσεις πιο άνετες, ώστε στη συνέχεια ο ασθενής να συμμετέχει αποτελεσματικότερα στην άσκηση και στην ενεργητική αποκατάσταση.

Χρειάζεται επίσης να γνωρίζουμε ότι τα διαθέσιμα δεδομένα ειδικά για χειρισμούς και άλλες παθητικές τεχνικές στην εκφυλιστική σπονδυλολίσθηση παραμένουν περιορισμένα. Οι κατευθυντήριες οδηγίες της NASS δεν μπόρεσαν να τεκμηριώσουν σαφή υπεροχή αυτών των μεθόδων.

Θεραπευτική άσκηση – ο βασικός πυλώνας της αποκατάστασης

Η θεραπευτική άσκηση έχει κεντρική θέση στη συντηρητική αντιμετώπιση.

Δεν προσπαθούμε να «κλειδώσουμε» τη μέση ούτε θέλουμε ο ασθενής να ζει με την αίσθηση ότι πρέπει κάθε στιγμή να προστατεύει έναν εύθραυστο ή ασταθή σπόνδυλο.

Εκείνο που επιδιώκουμε είναι σταδιακά να αυξηθούν η δύναμη, ο έλεγχος και η αντοχή.

Το πρόγραμμα μπορεί να περιλαμβάνει:

1. Έλεγχο και σταθεροποίηση του κορμού

Επιλέγονται ασκήσεις που βοηθούν τους κοιλιακούς, τους ραχιαίους και τους μυς της λεκάνης να συνεργάζονται καλύτερα κατά την κίνηση.

Αρχικά χρησιμοποιείται ένα φορτίο που γίνεται καλά ανεκτό και δεν προκαλεί σημαντική έξαρση. Η δυσκολία αυξάνεται προοδευτικά καθώς βελτιώνεται η ικανότητα του ασθενούς.

2. Ενδυνάμωση των κάτω άκρων και των γλουτιαίων

Η μέση δεν λειτουργεί ως ανεξάρτητη περιοχή του σώματος.

Η δύναμη και ο έλεγχος των ισχίων και των κάτω άκρων επηρεάζουν άμεσα τον τρόπο με τον οποίο εκτελούνται πολλές καθημερινές κινήσεις, όπως:

• το κάθισμα και το σήκωμα από καρέκλα,
• το ανέβασμα σκάλας,
• το σκύψιμο,
• τη μεταφορά αντικειμένων,
• το περπάτημα.

Γι’ αυτό, όσο προχωρά η θεραπεία, οι ασκήσεις επεκτείνονται σταδιακά σε ολόκληρη την κινητική αλυσίδα και δεν περιορίζονται μόνο στην οσφυϊκή μοίρα.

3. Ασκήσεις ανάλογα με την κατεύθυνση που ανακουφίζει τον ασθενή

Σε κάποιον με εκφυλιστική σπονδυλολίσθηση και παράλληλη σπονδυλική στένωση, το κάθισμα ή μια ελαφρά κάμψη της μέσης μπορεί να μειώνει τις ενοχλήσεις στα πόδια. Αντίθετα, η παρατεταμένη ορθοστασία και η έκταση μπορεί να τις αυξάνουν.

Δεν προκύπτει όμως από αυτό ότι όλοι όσοι έχουν σπονδυλολίσθηση χρειάζεται να κάνουν αποκλειστικά ασκήσεις κάμψης ούτε ότι η έκταση πρέπει να απαγορευτεί για πάντα.

Σε τυχαιοποιημένη μελέτη ασθενών με εκφυλιστική σπονδυλολίσθηση, πρόγραμμα ασκήσεων κάμψης και πρόγραμμα ασκήσεων σταθεροποίησης έδωσαν παρόμοια αποτελέσματα όσον αφορά τον πόνο και τη λειτουργικότητα. Αυτό υποστηρίζει κάτι που βλέπουμε και στην κλινική πράξη: δεν υπάρχει μία κατηγορία άσκησης που να αποτελεί τη λύση για όλους.

Η επιλογή των ασκήσεων πρέπει κάθε φορά να προσαρμόζεται στα ευρήματα και στη συμπεριφορά των συμπτωμάτων του συγκεκριμένου ανθρώπου.

Προοδευτική αερόβια άσκηση

Η αποκατάσταση δεν τελειώνει στις ασκήσεις που γίνονται πάνω στο θεραπευτικό κρεβάτι.

Με την πάροδο του χρόνου χρειάζεται να επανέλθει και η γενικότερη φυσική κατάσταση.

Ανάλογα με το τι ανέχεται ο ασθενής, μπορούν να χρησιμοποιηθούν:

• περπάτημα σε κατάλληλα διαστήματα,
• στατικό ποδήλατο,
• ελλειπτικό,
• ασκήσεις στο νερό,
• προοδευτική αερόβια προπόνηση.

Όταν υπάρχει νευρογενής διαλείπουσα χωλότητα, αρκετοί άνθρωποι ανέχονται καλύτερα το στατικό ποδήλατο από τη συνεχή όρθια βάδιση. Ένας πιθανός λόγος είναι ότι στο ποδήλατο ο κορμός βρίσκεται συνήθως σε ελαφρώς μεγαλύτερη κάμψη.

Αφού βελτιωθεί η ανοχή, αυξάνεται σταδιακά και η απόσταση που μπορεί να διανύσει ο ασθενής με τα πόδια.

Νευροδυναμική όταν υπάρχει νευρική συμμετοχή

Όταν ο πόνος ή το μούδιασμα ακολουθεί την πορεία μιας νευρικής ρίζας, εξετάζεται παράλληλα και η μηχανική ευαισθησία του νευρικού συστήματος.

Εφόσον κριθεί κατάλληλο, μπορούν να χρησιμοποιηθούν ήπιες τεχνικές νευροδυναμικής.

Η λογική δεν είναι να «τραβήξουμε» ή να τεντώσουμε έντονα ένα ευαίσθητο νεύρο. Στόχος είναι η σταδιακή βελτίωση της ανοχής του νευρικού συστήματος στην κίνηση.

Εκπαίδευση στη σωστή διαχείριση των καθημερινών φορτίων

Ένα μεγάλο μέρος της πραγματικής αποκατάστασης συμβαίνει τις ώρες που ο ασθενής δεν βρίσκεται μέσα στο φυσικοθεραπευτήριο.

Χρειάζεται λοιπόν να γνωρίζει:

• πώς να οργανώνει περιόδους εργασίας και ξεκούρασης,
• πώς να αυξάνει σταδιακά το περπάτημα,
• πώς να επιστρέφει στην άσκηση,
• πώς να διαχειρίζεται μεγαλύτερες απαιτήσεις χωρίς απότομη αύξηση του φορτίου,
• πότε μια ενόχληση είναι αναμενόμενη και πότε χρειάζεται επανεκτίμηση.

Δεν υπάρχει κάποια μοναδική «ιδανική στάση» την οποία πρέπει να προσπαθεί κάποιος να διατηρεί ασταμάτητα από το πρωί μέχρι το βράδυ.

Στην καθημερινότητα συνήθως έχει μεγαλύτερη αξία να μπορούμε να αλλάζουμε θέσεις και να χρησιμοποιούμε το σώμα μας με διαφορετικούς τρόπους, αντί να προσπαθούμε να μένουμε συνεχώς ακίνητοι σε μία υποτιθέμενη «σωστή» στάση.

TECAR Therapy

Σε ορισμένες φάσεις της θεραπείας, κυρίως όταν υπάρχει οξεία έξαρση ή έντονη μυϊκή ένταση, η διαθερμία μπορεί να χρησιμοποιηθεί συμπληρωματικά με τις υπόλοιπες παρεμβάσεις.

Σκοπός είναι κυρίως να γίνει η περιοχή πιο άνετη και να μειωθεί η μυϊκή ένταση, ώστε ο ασθενής να μπορεί να κινηθεί ευκολότερα και να συμμετάσχει καλύτερα στη θεραπευτική άσκηση.

Είναι σημαντικό όμως να μην δημιουργείται λανθασμένη εικόνα για τον ρόλο της. Η TECAR δεν «διορθώνει» τη μετατόπιση του σπονδύλου.

Ούτε μπορεί από μόνη της να θεωρηθεί θεραπεία της σπονδυλολίσθησης.

Η ουσιαστική βελτίωση σε βάθος χρόνου έρχεται κυρίως όταν το σώμα αποκτήσει ξανά την ικανότητα να κινείται, να παράγει δύναμη και να διαχειρίζεται προοδευτικά μεγαλύτερα φορτία.

Από τις απλές ασκήσεις πίσω στη φυσιολογική ζωή

Ίσως το πιο σημαντικό στάδιο της αποκατάστασης είναι εκείνο που οδηγεί ξανά τον άνθρωπο στις πραγματικές απαιτήσεις της καθημερινότητάς του.

Για έναν ασθενή ο στόχος μπορεί να είναι να περπατά ξανά για μία ώρα χωρίς να χρειάζεται να σταματά.

Για κάποιον άλλον μπορεί να είναι η δυνατότητα να σηκώνει και να μεταφέρει αντικείμενα στην εργασία του.

Κάποιος τρίτος μπορεί να θέλει να επιστρέψει στο γυμναστήριο, στο τρέξιμο, στο τένις ή σε ένα άθλημα που είχε αναγκαστεί να περιορίσει.

Η θεραπεία λοιπόν προχωρά σταδιακά από τις απλές, ελεγχόμενες ασκήσεις σε πιο λειτουργικές κινήσεις, όπως:

• καθίσματα,
• προβολές,
• άρσεις και μεταφορές αντικειμένων,
• ασκήσεις ισορροπίας,
• ασκήσεις αντοχής,
• μεγαλύτερες αντιστάσεις,
• ταχύτερες και περισσότερο απαιτητικές κινήσεις όταν αυτό απαιτείται.

Δεν έχει ιδιαίτερη αξία να αξιολογούμε την πρόοδο μόνο από το αν ο πόνος μειώθηκε όσο ο ασθενής βρίσκεται ξαπλωμένος στο θεραπευτικό κρεβάτι.

Η πραγματική πρόοδος φαίνεται όταν ο άνθρωπος μπορεί ξανά να κάνει όσα χρειάζεται στην καθημερινότητά του και, σταδιακά, όσα θέλει να κάνει.

Τι πρέπει να αποφεύγει ένας άνθρωπος με σπονδυλολίσθηση;

Δεν υπάρχει μια γενική λίστα κινήσεων που απαγορεύονται σε όλους όσοι έχουν σπονδυλολίσθηση.

Σε μια περίοδο έντονων συμπτωμάτων μπορεί να είναι λογικό να περιοριστούν για λίγο συγκεκριμένες κινήσεις ή δραστηριότητες που προκαλούν καθαρή και έντονη επιδείνωση.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι ίδιες κινήσεις θα πρέπει να αποφεύγονται για πάντα.

Ένας βασικός στόχος της θεραπείας είναι, όσο αυτό είναι εφικτό, να δώσει στον άνθρωπο περισσότερες δυνατότητες κίνησης και όχι μια συνεχώς αυξανόμενη λίστα απαγορεύσεων.

Εξαίρεση μπορεί να αποτελούν συγκεκριμένες καταστάσεις, όπως ένας νέος αθλητής με ενεργό πρόβλημα στην pars interarticularis. Εκεί μπορεί προσωρινά να χρειάζεται μεγαλύτερος περιορισμός κινήσεων με επαναλαμβανόμενη υπερέκταση και υψηλά φορτία. Στις περισσότερες περιπτώσεις χαμηλού βαθμού σπονδυλολίσθησης, πάντως, ξεκινάμε με συντηρητική αντιμετώπιση.

Πότε χρειάζεται χειρουργική εκτίμηση;

Το να υπάρχει σπονδυλολίσθηση σε μια εξέταση δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη για χειρουργείο.

Χειρουργική αξιολόγηση μπορεί να χρειαστεί όταν υπάρχει:

• προοδευτική μυϊκή αδυναμία,
• σημαντικός περιορισμός της βάδισης λόγω νευρολογικών συμπτωμάτων,
• επίμονος έντονος πόνος παρά επαρκή περίοδο σωστής συντηρητικής θεραπείας,
• σημαντική αστάθεια σε συνδυασμό με κλινικά συμπτώματα,
• σοβαρού βαθμού ολίσθηση σε επιλεγμένες περιπτώσεις.

Αν εμφανιστεί ξαφνικά δυσκολία στον έλεγχο της ούρησης ή της αφόδευσης, μούδιασμα στην περιοχή του περινέου ή αδυναμία στα πόδια που εξελίσσεται γρήγορα, χρειάζεται επείγουσα ιατρική αξιολόγηση, καθώς αυτά τα συμπτώματα μπορεί να συνδέονται με σοβαρή πίεση νευρικών δομών.

Δεν θεραπεύουμε την ακτινογραφία – θεραπεύουμε τον άνθρωπο

Για κάποιον που μόλις πληροφορήθηκε ότι έχει σπονδυλολίσθηση, αυτό ίσως είναι το πιο χρήσιμο πράγμα που χρειάζεται να κρατήσει από ολόκληρο το άρθρο.

Η επιτυχία της αποκατάστασης δεν κρίνεται από το αν άλλαξε η εικόνα μιας ακτινογραφίας.

Ο πραγματικός στόχος είναι ο άνθρωπος να μπορεί:

• να σηκώνεται το πρωί χωρίς φόβο,
• να περπατά όσο χρειάζεται,
• να στέκεται,
• να εργάζεται,
• να κοιμάται,
• να οδηγεί,
• να γυμνάζεται,
• να ταξιδεύει,
• να συμμετέχει ξανά στις δραστηριότητες που είναι σημαντικές για τη ζωή του.

Η σπονδυλολίσθηση είναι μια ανατομική κατάσταση που μπορεί να εκφραστεί με πολύ διαφορετικό τρόπο από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Γι’ αυτό και η φυσικοθεραπεία δεν μπορεί να βασίζεται σε ένα ίδιο πρωτόκολλο για όλους ούτε σε μία συγκεκριμένη τεχνική.

Χρειάζεται καλή αξιολόγηση, κλινική σκέψη, εξατομικευμένη θεραπευτική άσκηση, σωστή προσαρμογή των φορτίων και σταδιακή επάνοδος στις δραστηριότητες που έχει ανάγκη ο κάθε άνθρωπος.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, ο τελικός στόχος δεν είναι ο ασθενής να μάθει να ζει φοβούμενος ότι κάτι κακό θα συμβεί στη μέση του.

Είναι να μπορέσει σταδιακά να εμπιστευτεί ξανά το σώμα του και να το χρησιμοποιεί.